مرزهای درونی: ممنوعیتهایی که با خود مهاجرت میکنیم
اگر مرزی که از آن عبور کردهایم آخرین مرز نباشد، چه؟ ممکن است به کشوری مهاجرت کنیم که در آن انتخابهایی که زمانی ممنوع بودند اکنون ممکن شدهاند. بااینحال، آزادیای که در جهان بیرون وجود دارد لزوماً در جهان درونی ما احساس نمیشود. میتوان از سرزمینی رفت، بیآنکه همه قواعد آموختهشده در آن را همان لحظه پشت سر گذاشت.
بعضی از این قواعد آشکارا بیان شدهاند: خانوادهات را ناامید نکن، از صاحبان قدرت پرسش نکن، احساساتت را زیاد نشان نده. بعضی دیگر از طریق سکوتها، نگاهها و موضوعاتی منتقل شدهاند که کسی جرئت گفتوگو دربارهشان را نداشته است. با گذشت زمان، این انتظارها چنان آشنا میشوند که دیگر آنها را صدای دیگری نمیشنویم؛ گویی به صدای خودمان تبدیل شدهاند.
روانکاوی بخشی از این جهان درونی را با مفهوم «فرامن» (Superego) توضیح میدهد: وجدان، آرمانها و ممنوعیتهایی که بهتدریج در جریان روابط و تجربههای اجتماعی در ما شکل میگیرند. فرامن میتواند در مسئولیتپذیری و توجه به دیگری نقش مهمی داشته باشد. اما وقتی خواستههایش سختگیرانه و انعطافناپذیر شوند، ممکن است ما را بهخاطر میلهایی سرزنش کند که نه خطرناکاند و نه نادرست.
مهاجرت گاهی فاصله میان اجازه بیرونی و ممنوعیت درونی را آشکار میکند. فردی میتواند آزادانه مسیر شغلی تازهای انتخاب کند، اما احساس کند به انتظارات خانواده خیانت کرده است. فردی دیگر میتواند محبت یا تردید خود را بیان کند، اما بلافاصله شرمگین شود. در چنین لحظههایی پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا اجازه دارم؟» بلکه این است که «چرا هنوز احساس میکنم نباید؟»
البته این تعارض را نباید به تقابل ساده میان وطن محدودکننده و کشور میزبان آزاد فروکاست. هر جامعهای انتظارها و ممنوعیتهای خود را دارد و بسیاری از ارزشهای بهارثرسیده برای فرد عمیقاً معنادارند. از سوی دیگر، همه ترسها خیالی نیستند؛ فشار خانوادگی، تبعیض، محدودیت اقتصادی یا تهدید امنیت میتوانند واقعیت داشته باشند. آزادی روانی این واقعیتها را از میان نمیبرد.
بااینهمه، گاهی لحظهای فرا میرسد که متوجه میشویم کسی که زمانی قاعدهای را به ما تحمیل میکرد، دیگر روبهروی ما ایستاده نیست. هشدار او درونی شده است. این شناخت میتواند آرامشبخش باشد، اما ممکن است احساس گناه نیز برانگیزد؛ زیرا انتخابی متفاوت گاهی بهمعنای خیانت به کسانی احساس میشود که عشق و تأییدشان زمانی با اطاعت پیوند خورده بود.
رشد روانی لزوماً بهمعنای نفی گذشته نیست. شاید بیشتر به این معنا باشد که از خود بپرسیم کدام ارزشها را حقیقتاً میخواهیم حفظ کنیم، کدام ممنوعیتها متعلق به فصل دیگری از زندگیاند و چگونه میتوانیم عدمقطعیتِ انتخابکردن برای خود را تاب بیاوریم. مرز درونی شاید ناپدید نشود، اما میتواند از مطلقبودن فاصله بگیرد.
در رواندرمانی میتوان به این صداهای درونیشده با کنجکاوی، نه قضاوت، گوش سپرد. کاوش در روابط، ترسها و وفاداریهایی که پشت آنها قرار دارند ممکن است فضایی تازه برای میل، مسئولیت و انتخاب فراهم کند.
اگر احساس میکنید قواعد زندگی پیشین هنوز امکانهای شما را در زندگی جدید محدود میکنند، رواندرمانی میتواند فضایی برای شناخت این مرزها و بررسی آزادیای باشد که میخواهید به شیوه خود تجربه کنید.


